Mikołaj II - próba oceny

Jan Sobczak, emerytowany profesor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, uchodzi za jednego z najlepszych polskich znawców Rosji przełomu XIX i XX wieku, drugiej epoki mikołajewskiej. Poświęcił temu władcy wiele prac, które składały się na obszerny projekt kilkutomowej biografii cara. Projektu nie ukończył - ukazał się I i II tom. By, jak sam stwierdza, ubiec innych historyków, badacz zdecydował się na wydanie całości biografii syna Aleksandra III (Bellona, 2008).

Ponad 500-stronicowa praca dostarcza szczegółowych informacji z dzieciństwa i młodości Mikołaja II. Mniej więcej od połowy, tj. od momentu wstąpienia na tron, według chronologii politycznej, Jan Sobczak więcej wagi poświęca uwarunkowaniom decyzji politycznych władcy. Opisuje jego współpracowników, ich projekty, cele polityki zagranicznej, strukturę zmieniającej się władzy od samodzierżawia do projektu monarchii parlamentarnej. Wprowadza opisy wydarzeń, jak choćby relację z tragicznego wypadku w czasie festynu, wydanego na cześć nowego monarchy, które uzasadniają formułowane wcześniej oceny władcy. W efekcie otrzymujemy opisany klarownym językiem opis działania państwa i mechanizmów 

W przeciwieństwie do działalności instytucji państwowych, podstawa źródłowa do charakterystyki cara nie jest zbyt obszerna. Stanowi ją dość oszczędny w opiniach dziennik cara. Więcej wnoszą jego odręczne notatki na marginesach opiniowanych projektów oraz korespondencja z matką, cesarzem Niemiec Wilhelmem II, bratem Jerzym. Ciekawe, choć niezbyt częste, są wspomnienia dyplomatów i wyższych urzędników. Godne odnotowania są zbiory zdjęć rodziny carskiej.

Nie ma jednoznacznej oceny Mikołaja II, choć stanowisko Jana Sobczaka wyraźnie mieści się w opozycji do surowych ocen historiografów komunistycznych, podkreślających z jednej strony nieudolność władcy, a z drugiej mściwość i skłonność do przelewania krwi. 

Postać cara tworzy złożony obraz. W ślad za niewyróżniającą się sylwetką szedł, zdaniem autora, nienarzucający się charakter monarchy: pozbawiony gwałtownych emocji, stonowany w zachowaniu, skoncentrowany na życiu rodzinnym. Wykazywał sporą tężyznę fizyczną. Nie chorował. Ale z drugiej strony, mamy do czynienia z anachronicznymi, konserwatywnymi zachowaniami. W działaniach politycznych, car był przywiązany do tradycyjnych wartości monarchistycznych, zdeterminowany w obronie swoich nieograniczonych uprawnień, czuły na punkcie etykiety. 

Mikołaj II był dobrze wykształcony - jak Franciszek Józef, znakomicie mówił po angielsku i francusku. Okazało się jednak, że wykształcenie i pokrewieństwo z cesarskimi rodzinami Europy nie wystarczało do zapewnienia trwałości rządów, a szerzej do podejmowania trafnych decyzji politycznych. Zabrakło ich w doborze współpracowników w kluczowych dla państwa momentach, wojny rosyjsko-japońskiej, rewolucji 1905 roku i w 1915 roku, kiedy zdecydował się na objęcie dowództwa głównego armii, której klęski w ocenie ekspertów miały być decydującym powodem abdykacji złożonej 5 marca 1917 roku. Jan Sobczak odmawia przypisywanej mu słabości do alkoholu, uległości wobec Georgija Rasputina, nie polemizuje za to z negatywnym obrazem Alix, żony cara, księżniczki heskiej i krewnej królowej Wiktorii. 

Być może kluczowy do poznania osobowości cara był moment abdykacji. Zdaniem wielu zbyt pochopny, podyktowany zmęczeniem, może bezradnością, prawdopodobnie poddaniem się naciskom ze strony przedstawicieli Dumy. W jednej chwili moc tradycji władzy carskiej przestała znaczyć. Wydaje się - na podstawie dość szczegółowych opisów - że Mikołaj II, nie wahał się z podjęciem decyzji, nawet co do propozycji przekazania tronu Michałowi kosztem syna Aleksego (chorego na hemofilię). Zdaje się dominować domatorski i prorodzinny rys charakteru Mikołaja Romanowa. Nie mniej ważne są okoliczności - trzeci rok wojny, niepowodzenia i osamotnienie wszechwładcy. Wreszcie dodać należy męczący i beznadziejny upór, być może wynikający z jakże anachronicznego przekonania o niepodważalności i wieczności władzy carskiej, który długo uniemożliwiał przekazanie odpowiedzialności rządu przed Dumą, a nie jedynie przez monarchą. 

Postać cara jawi się uwikłana w ideologiczne gry XX-wiecznych systemów: od obrazoburczego komunistycznego po ikonodulski powrót do kultu cara, nie bez kontrowersji ze strony jego rozgałęzionej rodziny. Obraz polskiego historyka jest faktograficznie szczegółowy. Wydaje się, że celem autora było wypełnienie luki informacyjnej. Być może dlatego mniej wyraziście zarysowana została ocena Mikołaja II. W obliczu bogactwa faktograficznego brak jednoznaczności nie musi być jednak wadą. 

Tomas Babington Macaulay napisał w 1843 roku w Szkicach historycznych, że wszystkie biografie są fałszywe, bowiem oparte są na bezkrytycznym podziwie wobec osoby opisywanej. Zdaniem Jana Sobczaka biografia pióra Polaka broni się przed tak sformułowanym zarzutem, bowiem jego zdaniem Polacy nie mają za co idealizować cara. Z pewnością, lecz czy Mikołajowi II przyznano należne miejsce w historii lokalnej, np. takiej Białowieży? Należałoby również w to wątpić. Można zaryzykować twierdzenie, że brak pałacu carskiego w Białowieży i historii jego właścicieli w historii lokalnej poważnie zubaża wizerunek miejscowości. A warto wrócić choćby do, może jedynie zbyt nostalgicznej, biograficznej relacji końca carskiej Białowieży opisanej przez syna oficera armii carskiej Igora Newerlego w pierwszym rozdziale wspomnień  Zostało z uczty Bogów. 

Rosyjskie dary, czyli "Pandrioszka"

Krystyna Kurczab-Redlich opublikowała serię przenikliwych reportaży, opisujących życie Rosjan w Moskwie lat 90. i Czeczenów w czasie tlącego się konfliktu z państwem rosyjskim. Wszystkie opinie są udokumentowane własnymi obserwacjami lub danymi zebranymi przez agendy organizacji broniących praw człowieka. 

Jaką Rosję widzi reporterka? Widzi ludzi życzliwych, gościnnych, ale w swej postawie zdystansowanych do osiągnięć kultury zachodu. Obserwuje wykształcone sprzątaczki i mamki, penetruje tłumy podążające do dziesiątek teatrów moskiewskich. Ów tłum jest przekonany o wyjątkowości Rosji - zna zasady demokracji, ale wie, że zdies po drugomu. Magiczne zdies po drugomu jest kluczem do zrozumienia mentalności rosyjskiej definiowanej w relacji obywatela z państwem. Krystyna Kurczab-Redlich przedstawia szereg scenek dowodzących wszechwładzy państwa i poddaństwa obywateli. Jako obcokrajowiec widzi więcej niż zwykły Rosjanin. Odnotowuje absurdy życia codziennego i niedogodności jakie zwykł znosić obywatel w kontakcie z władzą, np. poniżanie, czy strukturalny brak toalet dla petentów w urzędach, ciągłe kontrole, np. na dworcach przy zakupie biletów do podróży za granicę, przy wymianie dolarów. W codziennych czynnościach Rosjanin jest obarczony dziedziczną bezradnością, zniechęceniem do sfery publicznej, tam gdzie nie ma kontroli państwa stosuje bierny opór. Stąd dystans do kultury zachodniej. 

Władza państwowa jest wszechmocna, niepodważalna. Dba, aby obywatele żyli w ciągłym zagrożeniu, zależy jej na udowodnieniu, że jednostka nie jest w stanie sama funkcjonować. Bezpieczeństwo równa się posłuszeństwu, a to oznacza składanie codziennej daniny z własnych praw. Jako obserwator przestrzegania praw człowieka Krystyna Kurczab-Redlich zwraca uwagę na sposób traktowania podejrzanych o przestępstwo i więźniów. Nieprzestrzeganie konstytucji, tortury jako metoda uzyskiwania przyznania się do winy są nagminne. Świadomość ich stosowania i nierespektowania prawa kardynalnego budzi strach. O to przecież chodzi, no bo przecież zdies po drugomu.

Jaką Czeczenię widzi reporterka? Pozostawioną samą sobie, zniszczoną, wymordowaną. Postrzega Czeczenów jako dbających o higienę i czystość, co w czasie wojny jest niemal niemożliwe do osiągnięcia. Dbających o pamięć jednostki, w przeciwieństwie do okupacyjnych wojsk rosyjskich traktujących żołnierza jako mięso armatnie, a zwłoki zmarłych jako problem i przedmiot. Widzi społeczeństwo czeczeńskie zhierarchizowane, w którym kobieta ma niewielkie prawa, bo jak nazwać obyczaj, który mówi, że kobieta nie może usiąść w obecności mężczyzny, że jako żona musi zwracać się do krewnych mężna per pan i być mu poddana. 

Krystyna Kurczab-Redlich widzi konflikt rosyjsko-czeczeński jako niekończące się łamanie praw człowieka i praw międzynarodowych przez Rosjan. Opisuje liczne prowokacje mające na celu usprawiedliwienie działań wojennych, poróżnienie Czeczeńców w oczach Rosjan, przedstawienie ich jako terrorystów, wspieranych przez sojuszników muzułmańskich. Widzi hipokryzję władz świata zachodniego nie stawiających na równi ludobójstwa serbskiego i rosyjskiego. Zwraca wreszcie uwagę na okrutne traktowanie porwanych Czeczeńców przez wojska rosyjskie: porywanych na wymianę, dla okupu. Przytacza za raportami organizacji obrony praw człowieka okropne opisy traktowania zatrzymanych. 

„Pandrioszka” jest drugą po relacji z podróży do Rosji Antoniego Słonimskiego książką, która bezstronnie pokazuje codzienność mieszkańców Rosji i ich relacje z władzą. Niewątpliwie należy ją uznać za lekturę kanoniczną. 

Katarzyna II w dialogach historycznych

Władysław Serczyk jest historykiem z pisarskim talentem. Z połączenia dwóch warsztatów powstają dzieła pisane ze swadą, w których autor swobodnie przechodzi nad bogactwem źródeł poprzez taki ich dobór, by opowiadanie uczynić atrakcyjnym, łatwym do odtworzenia z pamięci. Jako jeden z niewielu autorów zastosował w narracji dialogi - jak można domniemywać jest to narzędzie mające ożywić i uatrakcyjnić wywód. Biografie autorstwa historyka krakowskiego odnosiły sukces wydawniczy, czego świadectwem są dwa wznowienia biografii rosyjskich monarchów Piotra I, Katarzyny II.

W narracji nie ma miejsca na ekskursy źródłoznawcze, oceny materiału badawczego, wątpliwości związane z wiarygodnością źródeł o co za tym idzie wątpliwości w sądach. Autor oszczędza tego wszystkiego czytelnikowi. Daje mu do zrozumienia, że zna dostępne źródła i wybiera te najbardziej wiarygodne, tzn. dające możliwość stworzenia spójnej narracji. Liczy się temat. I czytelnik musi o tym wiedzieć wybierając arcyciekawą lekturę.

Biografia Katarzyny II ma być rozprawą sądową, w której racje każdej ze stron zostają wysłuchane - oznajmia autor we wstępie. Odbywa się ona niepostrzeżenie, czytelnik nie odczuwa atmosfery przesłuchania w sprawie. Śledzi historię znakomitej kariery politycznej i mniej udanego, jak można przypuszczać, życia osobistego Zofii Anhalt-Zerbst.

Motyw rozprawy sądowej wydaje się być podyktowany szczególnym znaczeniem pozycji carycy w debatowanej przez wieki kwestii narodowej jaką była sprawa odpowiedzialności za upadek państwa polskiego w XVIII wieku. Tezę, która odnosiłaby się do powyższej kwestii, można by sformułować w oparciu o zdanie wypowiedziane przez Katarzynę II, uzasadniające objęcie tronu polskiego przez Stanisława Poniatowskiego, przedstawiciela Familii: im mniej znacząca postać zostanie królem RP, tym bardziej będzie zobowiązana wobec swych dobroczyńców. Wydaje się jednak, że linia polityki Rosji wobec RP była jednoznaczna już od czasów porozumienia Augusta II z Piotrem I, a zatem przez ponad 50 lat przed pierwszym zaborem. Stanowiły ją: obrona wolności szlacheckich jako uzasadnienie dla interwencji militarnej. Utrzymywanie status quo: nieprzeprowadzanie reform ustrojowych poprzez zachowanie procedury liberum veto. I utrzymywanie stronnictwa konserwatystów, jako opozycji wewnętrznej.

Postać Katarzyny II wydaje się prezentować pełniej i poważniej gdy przyjrzymy się jej wypowiedziom, jej podejmowanym decyzjom politycznym dotyczącym wizji państwa i społeczeństwa rosyjskiego. Władysław Serczyk przedstawia szereg działań reformatorskich carycy za najważniejsze uważając reformę administracyjną terytorium państwa, a przede wszystkim sformułowanie Nakazu (1766), instrukcji do ułożenia nowego kodeksu praw. Nakaz był konsultowany z przedstawicielami lokalnych władz. Owoce konsultacji, niezbyt przychylne dla ustaleń i postulatów zapożyczonych przez cesarzową z prac Monteskiusza i Beccarii, posłużyły jednak jej w opracowaniu kolejnych reform. Zniesienie tortur, wprowadzenie obrońcy z urzędu, zakaz aresztowania bez uzasadnionych podejrzeń - pozostawały w zasadzie na papierze, choć należy podkreślić, że w skali państwa rosyjskiego były poważną zmianą w duchu absolutyzmu oświeconego. Zmianą która przetrwała w niektórych elementach do końca XIX wieku. Instrukcja Katarzyny II potwierdzała podziały społeczne, wynosząc szlachtę na pierwsze miejsce, jako stan tych, którzy są nobilitowani przez zasługi(tzw. rangi), nie przez urodzenie. Kolejne reformy potwierdzały władzę szlachty nad chłopstwem. Jak duża musiała ona być świadczą powstania chłopskie - koliszczyzna i powstanie Pugaczowa. To ostatnie wzmocnione przez Kozaków usiłujących stworzyć oddzielną grupę społeczną.

Bilans rządów Katarzyny II tworzy skuteczna polityka zagraniczna. Stanowi ją utrzymanie strefy wpływów w I RP i realizacja polityki równowagi zwieńczonej zdobyczami terytorialnymi na zachodzie. Uzupełniają ją sukcesy militarne w rejonie Morza Czarnego, które uczyniły Rosję monopolistą w tym basenie i wzmocniły jej pozycję w rejonie Morza Śródziemnego.

Z cytowanych z licznej korespondencji Katarzyny II wypowiedzi jawi się nam kobieta z jednej strony bezwzględna, wyrachowana i konsekwentna. Jeśli trzeba było posuwała się do kroków ostatecznych, jak można domniemywać z okoliczności śmierci jej męża Piotra III (nadgorliwości jej zwolenników też nie można wykluczyć). Na podstawie cytowanych fragmentów listów do jej powierników można z kolei dowieść, że przeżywała również kryzysy. O skomplikowanym życiu osobistym dowodzi rozchwiane pożycie, zwłaszcza w ostatnim okresie rządów. Jej życie seksualne stało się tematem legend i wręcz piramidalnych fantazji otoczenia. Trudno je zweryfikować. Warto odnotować, że wielu kochanków miało znaczący wpływ na monarchinię i zyskało dzięki niemu znaczące fortuny. O komplikacjach mówi również chłodny stosunek do matki Pawła I, następcy tronu.

Katarzyna II była wyróżniającą się oświeceniową władczynią. Można uznać, że wśród płci niewieściej nie miała sobie równych monarchiń. Trudno jest ocenić jednoznacznie jej dorobek, ponieważ różnie rozkładają się osiągnięcia i niedostatki. Unikając polonocentryzmu, który często waży na ocenie tej cesarzowej, można uznać, że znacząco wzmocniła państwo rosyjskie, dając kolejnym władcom argumenty na rzecz polityki imperialnej. W sferze polityki wewnętrznej reformy nie doprowadziły do poprawy statusu najuboższych (choć, np. poszerzyła zasięg edukacji wprowadzając szkoły ludowe). Wydaje się, że nikt inny po niej nie podjął i nie kontynuował reformy relacji społecznych tak, by zapobiec XX-wiecznej katastrofie. Autor biografii stwierdza, że stosunki społeczne zostały spetryfikowane i, dodajmy, żaden kolejny władca nie uznał tego stanu za konieczny do zmiany.

„Katarzyna II” Władysława Serczyka ma już 38 lat. Czy dziś powstałaby lepsza biografia? Można przypuszczać, że dorobek historyków powiększył się także i tutaj.

"Moja podróż do Rosji (1932)" Antoniego Słonimskiego

Relacja Antoniego Słonimskiego powala rzetelnością, wyczuciem problemów społecznych, i bezstronnością. Zachwycony narracją chętnie uznam ten tekst za wzór dziennika.

Nie jest to jednak dziennik w pełnym tego słowa znaczeniu. Jego materiał został pogrupowany nie chronologicznie, lecz tematycznie, za wyjątkiem wstępu i zakończenia, opisujących odpowiednio wjazd i wyjazd do ZSRR.

Autor koncentruje się na poszukiwaniu typów ludzkich, opinii oraz na opisywaniu jak oni funkcjonują w systemie, uznawanym przez niejednych za szczyt organizacji społeczeństw ludzkich. Jako obserwator chwyta niemal każdy detal, szczegół życia społecznego i próbuje go zinterpretować pod kątem użyteczności społecznej.

Antoni Słonimski przyznaje, że dążył za wszelką cenę do uniknięcia serwowanych mu przez władze opinii i obrazów - zbyt łatwo, jak zauważał, nie bez ironii, przyjmowanych przez zachodnioeuropejskich obserwatorów życia w ZSRR. Niekiedy musiał oszukiwać, stosować chwyty by móc przejść przez "zasłonę" oficjalnej propagandy. W efekcie docierał do ciekawych socjologicznie miejsc, ludzi i opisywał je z pedanterią. Nie stronił od krytyki, lecz nie popadał w jednostronność. Przyznajmy jednak, że trudno by było zachwycać się tak smutnymi w ekspresji, tak brutalnymi w wymowie obrazami życia "rządzącej" klasy robotniczej. Słonimski bez trudu dostrzegał iluzoryczność istnienia bezklasowego społeczeństwa, łatwo chwytał bezsens wielu inicjatyw władz komunistycznych, w lot pojmował nieumiejętność zarządzania dziedzictwem kulturowym przez niemających "zielonego pojęcia" o sztuce robotników, wprzęgniętych w tryby urzędnicze reżymu. Wskazał na biurokratyczność systemu, na brak kwalifikacji urzędników, na zawiść, złość szeregowych urzędników i wykorzystywanie władzy przede wszystkim do kontroli społeczeństwa. Człowiek komunistyczny był biedny, brudny, głodny, smutny, poniżany, mieszkał w przeludnionym mieszkaniu, gdzie pozbawiony został intymności życia prywatnego przez koczujących za kotarą współmieszkańców. Mógł awansować, lecz kosztem uległości wobec władzy i jedynie realizując narzucone przez jej przedstawicieli cele. A łatwo mógł stracić zaufanie władzy.

Słonimski docenia poziom artystyczny kinematografii radzieckiej. Zachwyca się znakomitością gry aktorskiej, warsztatem reżyserskim. Imponuje mu warsztat poetów, a przede wszystkim niesamowita skuteczność przekazu sztuki. Choć treści nie uznaje za godnych takiego eksponowania to podkreśla, że sztuka w ZSRR jest szeroko eksponowana w przestrzeni społecznej.

U oficjeli dostrzega programowy, mechaniczny optymizm, oportunizm, złośliwość, upór, lęk i towarzyszącą mu zazdrość w ich oczach, widoczną zwłaszcza wtedy, gdy krytykuje niektóre posunięcia władz polskich. Można odnieść wrażenie, że autor relacji współczuje artystom. Radość z wyjazdu miesza się ze smutkiem z powodu ich losu...

Bardzo ciekawa lektura...

Lecą lata tak jak żurawie

Budzi mój niepokój paralela, jaka łączy film "Lecą żurawie" z losami ludzi: wydaje mi się, jakby w narracji opisującej losy głównych bohaterów odbijały się drogi życia innych, mam na myśli widzów, których zauroczyła fabuła. Stali się niewolnikami tragicznej miłości, i niewolnikami pewnego scenariusza.

Tak jest jak sądzę, z grającą główną rolę (Weroniki) Tatianą Samojłową. 

O to co ona sama powiedziała o swojej największej miłości w życiu:

Моей самой большой любовью был Василий Лановой. С Васей был первый поцелуй. Мы были мужем и женой 6 лет. Смешно так расписались! Встретились около Боткинской больницы, отдали паспорта в загс на регистрацию. Потом Лановой купил мне какую-то майку, я ему - трусы, и отправились домой. Счастливы были просто безумно. Мы лишили друг друга невинности. И все болячки у меня прошли после того, как я стала женщиной. Я ведь ребенок войны - болела тифом, корью, дифтерией. С детства без таблеток не живу.
Я была беременна двойней от Ланового, но этим детям не суждено было родиться. Васька сказал: "Если сделаешь аборт, я обижусь". Но... Потом все-таки смирился... Двойня - ну куда? Жить было негде - мы ведь обитали в маленькой комнатке в квартире моих родителей. Нашли подпольного гинеколога - аборты тогда было запрещено делать. Врачиха показала мне плод. Я очень плакала, просто захлебывалась от слез. Легла на больничную койку, выпила чай с лимоном, заснула... А потом пошла пешком на занятия. Помню, была такая Москва чудная-чудная, весенняя. Снега талые шли... От мамы я все скрыла. За аборт мы были вызваны на кафедру, Захава очень ругался (ректор Театрального училища им. Щукина тогда. - О. Ш.): "Вася, как же так? Почему не предохранялся?!" - "Я не думал об этом, я Таню любил". Конечно, если бы я тогда родила, сейчас мне было намного лучше...
В 23 года я заболела туберкулезом и попала в туберкулезный санаторий. Мне сделали операцию на легком и повредили плевру. Каждый день - огромное количество уколов. Вася приехал ко мне с клубникой... А я сказала: "Больше ничего не хочу, я больна". Он расстроился жутко... Как мы рыдали!!! Болезнь меня очень сильно измотала физически, не хотелось больше ничего. Хотелось только покоя...
После меня у Ланового была жена Тамара, она работала в телевизионном центре. Тамара погибла - разбилась на машине. Следующей женой стала молоденькая Ирина Купченко, которая родила ему потомство. Лановой очень хотел детей...
Если бы мы с Васей остались вместе, наша жизнь сложилась бы удачнее. Во-первых, наш брак - это была судьба, моя и его. Во-вторых, мы одногодки. В-третьих, оба пережили войну, это много значит.
Потом мы с Васей говорили: "Какие все-таки в молодости мы были дураки". Но возврата назад уже не было.
Не так давно мы отмечали сорокалетие выпуска нашего курса. Лановой отвернул от меня голову, и я сделала вид, что не вижу его. Хотя, уверена, мы неравнодушны друг к другу до сих пор... 
Cytat za: http://www.allabout.ru/a2914.html


To (był) ulubiony film mojej mamy.... do tego samego źródła nie można wrócić, nawet jeśli bardzo się tego pragnie. Wówczas pozostaje złudzenie.