Wokół listu grupy FC Hajnówka

Skoro integrujący się wokół symboli klubów piłkarskich ludzie po raz któryś z kolei inicjują spór wokół kwestii tożsamości narodowej, to musi budzi to oczywisty niepokój, zwłaszcza jeśli dzieje się to na pograniczu kulturowym.

Grupa dręczona niepokojem, lękiem wobec przyszłości, podejmuje działania w sferze, co której przekaz jest najczęściej prosty i nieskomplikowany, ponieważ tabloidowe i tabloidyzujące się media dostarczają codziennie tych samych podniet prowadzących do utrzymywania się w stanie niepokoju. 

Obrona „czystej” polskości staje się jedynym jasno sformułowanym działaniem - a jej przeciwnicy celem - wobec nieznajomości skomplikowanych praw ekonomii. W niej nie ma bowiem jasno zdefiniowanego wroga, choć historia wskazywała wielokrotnie, że i tu można dokonać upraszczającego przesunięcia. To co interesuje przeciętnego młodego mieszkańca małego miasteczka - ale i, jak się okazało, wielkiej liczby skrajnie  prawicowych studentów uniwersytetów z dużych miasta - to zarobienie godnych pieniędzy, których wydania domagają się wszechobecne reklamy. Ale pracy w małym miasteczku nie da się wymusić, złapać, dogonić. 

Można za to spotkać się na trybunach, podnieść poziom adrenaliny na meczu i przenieść emocje na inne równie prosto jak na boisku widoczny konflikt. Bezradność wobec skomplikowania otaczającego świata jest przygniatająca. Przygniata aż do granic wytrzymałości, wyznaczonych skutkami oddziaływania nowego źródła niepokoju.

Konflikt na Krymie ogromnie wzmocnił poczucie strachu. Bezpardonowość wobec prawa międzynarodowego władz rosyjskich i obecność wojsk na półwyspie dał niemal wszystkim mediom prawo do epatowania nowym (starym) strachem. Choć jest on w mediach obecny w różnych postaciach, jak choćby ogłoszenie o wstrzymaniu dystrybucji Rutinoscorbinu (sobotni Fakt), tutaj chciałbym zwrócić uwagę na pochodną antagonizmu polsko-rosyjskiego. 

Bojkot koncertów chóru Aleksandrowa jest jego przejawem: na ubranych w znienawidzone mundury wojskowe chórzystów łatwo przenieść nienawiść i umocowaną z nią bezsilność. 

Inną i ważniejszą, jak się zdaje, formą przeniesienia konfliktu będzie list otwarty grupy kibiców klubu piłkarskiego z Hajnówki krytykujący politykę władz miejskich: brak działań realizujących polski interes, eksponowanie niepolskich symboli historii najnowszej, wszystko to w skrócie oznacza ni mniej ni więcej dążenia separatystyczne samorządowców (vide: Krym). 

Powyższy wniosek znakomicie mieści się w optyce interpretacyjnej tabloidów: jest zagrożenie i zagrożony, i winny. Spór hajnowski jest przeniesieniem podskórnego sporu tlącego się od wielu pokoleń na pograniczu wyznaniowo-narodowym w tej części państwa polskiego. 

Pobieżna obserwacja przestrzeni publicznej w tym miasteczku potwierdza istnienie konspiracyjnej działalności skrajnej prawicy. Plakaty na na święto Niepodległości epatujące proroctwami R. Dmowskiego, budzący frustracje niektórych czytelników brak prawicowej prasy w czytelni miejskiej, przekazywane przyjezdnym jako oczywista prawda słowa - „to Polacy są tutaj mniejszością”. Nie jest to zapewne nadzwyczajne zjawisko, zwłaszcza w świetle wzrostu liczby prawicowo nastawionej młodzieży w wieku 18-25 lat.

Prowokujące słowa listu są o tyle niebezpieczne, że zostały sformułowane przez, zapewne niewielką, ale rzutką grupę, nawykłą przykładem stadionowym do przemocy fizycznej, do przenoszenia symbolicznego strachu, obecnego na stadionowych napisach, w przestrzeń miejską i do „meczowej” konfrontacji. 

Konfrontacja jest o tyle niebezpieczna, że jej obiektem jest nienawykła do zorganizowanego oporu grupa mniejszości wyznaniowo-narodowej. Ta nieliczna wspólnota o chłopskich korzeniach była opresjonowana przez każdą władzę, jaka przychodziła z zewnątrz, do puszczy. Działała przez bierny opór, wzmacniany religijnym pesymizmem. Ograniczał ją brak perspektyw rozwoju ekonomicznego w strefie puszczy: w dobrach puszczańskich można była pracować na rzecz aktualnego gospodarza (królowie, dzieżawcy, carowie, państwo, firma Century, zarządca radziecki, państwowy) i tylko w taki sposób mieć nadzieję na zagwarantowanie poczucia ekonomicznego bezpieczeństwa. Oczywiście można było stamtąd wyjechać - dobrowolnie, bądź pod przykrytym strachem przymusem („bieżeństwo”).

Dwadzieścia pięć lat zmieniły więź mieszkańców z miejscem zamieszkania: skonsolidowały kulturowo, ale i nie dały trwałego ekonomicznego oparcia. Emigracja zarobkowa pozostawiła z nierozwiązanymi problemami tych, którzy nie podjęli decyzji o wyjeździe. Ich heroizm budowania wielokulturowej wspólnoty południowo-podlaskiej będzie musiał skonfronotwać się ze słabościami, wśród nich z XIX-wiecznymi demonami nacjonalizmu po każdej z dialogujących stron. 

Gdzie mieszkają gentelmeni?

Czy chcesz nazwisko? - mówi przez słuchawkę pani, w obecności piszącego dedykację na egzemplarzu książki autora.
...
Po wyjściu autora do siedzącej obok pani w średnim wieku:
- (tu pada nazwisko autora książki) - Doktor! Gentelmen od stóp do głów!

Hajnówka w pamięci Władysława Zina

Książka wyjątkowa zarówno w treści jak i stylu przekazywania informacji. Jej autorem jest jeden z niewielu Hajnowian pamiętających osadę sprzed II wojny światowej, członek zasłużonej dla miasteczka rodziny Zinów. 

Wyjątkowy charakter książki, zadedykowanej mieszkańcom podlaskiego miasteczka, wiąże się z przekazaniem osobistych doświadczeń. Autor pasjonująco opowiada o życiu codziennym mieszkańców, zwraca uwagę na jego detale, czym daje dowód badawczego zainteresowania, szczególnej wrażliwości i przekonania, że całość życia mieszkańców miasteczka jest misterną tkaniną zależności gospodarczych, demograficznych i obyczajowych. 

Książka jest przemyślaną konstrukcją. Połączono w niej opis pojedynczych wydarzeń, zestawiano łączono w ciągi dane tak, by stworzyć pewną wizję całości, wizję procesu zmian zachodzących w niewielkim puszczańskim miasteczku na przestrzeni niecałych stu lat. Przeważają informacje o okresie przedwojennym. Wydaje się, że okres po 1945 roku został opisany pobieżnie. Na pewno osią opowieści jest perspektywa osobista autora - pracownika hajnowskiego tartaku, miłośnika motoryzacji i osoby mocno zaangażowanej w życie wspólnotowe Hajnówki. Tym należy uzasadniać wybór tematu i proporcje.

Wyjątkowe znaczenie mają wszystkie informacje związane z życiem codziennym mieszkańców miasteczka. Zwraca uwagę fakt, że najwięcej detali dotyczy okresu przedwojennego. Mamy informacje o materialnych warunkach życia, o strojach, o służbie zdrowia, o rozrywkach i transporcie. Autor zwraca uwagę na zróżnicowanie narodowe i religijne. Pisząc o warunkach materialnych życia w ogóle, czy o żydowskich mieszkańcach miasteczka, posiłkuje się informacjami z miejskiej topografii. Dane o dawniej istniejących domach, miejscach działania instytucji zestawia ze współczesnym stanem, co jest szczególnie pomocne nie tylko dla młodego czytelnika. Swoje uprzywilejowane miejsce ma tematyka motoryzacyjna, której detale mają znaczenie przy formułowaniu uogólnień natury gospodarczej. Choć wiadomo, że narracja, którą tworzy autor w większości oparta jest na jego pamięci, wspomagana wspomnieniami jego rówieśników, cały szereg danych o życiu codziennym jest unikalnych. Mając na uwadze ułomność pamięci piszący nie absolutyzuje przekazywanych informacji. 

Ośrodkiem życia miasteczka są zakłady przemysłu drzewnego. Śledząc rozwój „Tartaku” i „Chemicznej” można w przybliżeniu zrekonstruować prosperity miasteczka. Zdaniem Władysława Zina najlepszy okres rozwoju miasteczka to lata 70. i 80., kiedy z produkcji drewna tartaczne zakłady przestawiły się na wyrób mebli. Trzeba w związku z powyższym mieć na uwadze, że cały okres poprzedzający, od końca II wojny światowej, charakteryzuje odbudowa potencjału zatrudnienia miasteczka. Autor podkreśla, że w związku z ograniczeniem bazy surowcowej dla zakładów drzewnych wielu mieszkańców Hajnówki wyjechało do centralnej lub zachodniej Polski w poszukiwaniu satysfakcjonującej ich ambicje pracy. Należy również pamiętać o liczbie mieszkańców miasteczka. Mimo migracji z okolicznych wsi obecnie wynosi ona około 21 tyś. (dane z 2007 roku), gdy w najlepszym okresie było ok. 25 tyś. mieszkańców. Nie wypada zbyt optymistycznie traktować innych danych: otóż 150 specjalistów w obecnych zakładach przemysłu drzewnego (a właściwie nie wiemy czy dotyczą te dane tylko obecnie istniejącej fabryki mebli Forte, czy w ogóle) z tytułem inżyniera lub technika w porównaniu z 15 specjalistami z okresu przedwojennego nie odzwierciedlają wyjątkowego skoku jakościowego pracowników zatrudnionych w Hajnówce. Jest to raczej wskaźnik ogólnego efektu zmian wzrostu poziomu edukacji w rozważanym okresie. Zwraca za to uwagę inny fakt: duży wkład lokalnego środowiska w stworzenie bazy do edukacji zawodowej mieszkańców miasteczka. Być może jest tak - niestety nie możemy poprzeć tej hipotezy danymi - że większość ze wskazanej liczby 150 osób rekrutuje się spośród miejscowej ludności. Można zakładać z dużym prawdopodobieństwem, że fala imigracji dalekiej nie była tak znacząca w Hajnówce w okresie powojennym. Dotyczy to zapewne jedynie pojedynczych osób - choć wiadomo autorowi jedynie o tych wysoko kwalifikowanych, jak choćby lekarze, którzy znacząco przyczynili się do rozwoju miasteczka.

Jak we wstępie tak i w podsumowaniu Władysław Zin zwraca uwagę na symboliczny charakter swoich wspomnień. Pisze z nadzieją o kontynuacji pracy nad dziejami Hajnówki przez kolejną generację, nie kusi się o podsumowanie, może jakby wiedząc, że w momencie publikacji miasteczko nie żyje w okresie prosperity. Pisząc o przeszłości autor zwraca uwagę na ogromny wkład w rozwój miasteczka, jakiego dokonali mieszkańcy pod kierunkiem społeczników i pasjonatów. Wskazuje na ich przykładne poświęcenie, zapał w inicjowaniu i realizowaniu inwestycji - tartak, komunikacja miejska, szpital, cerkiew pw. św. Trójcy, szkolnictwo i służba zdrowia. Także z tego względu praca Władysława Zina jest bardzo optymistyczna. Jest tak, mimo iż brakuje wskazania tych sfer życia gospodarczego, które mogłyby dać impuls do rozwoju miasteczka. Trudno bowiem sobie wyobrazić, że może to być nadal przemysł drzewny, choćby w jeszcze bardziej zmodernizowanej formie, jak to pokazuje przykład obecnie budowanej fabryki płyt Ikea, w pobliżu niedalekiej Orli. 

Prawdopodobnie pewna liczba miasteczek miała podobny los do tego Hajnówki, tj. powstała jako efekt eksploatacji znajdujących się w pobliżu dóbr. Dobro, jakim jest Puszcza Białowieska, pozostaje. Czy Hajnówka też?

Władysław Zin, Hajnowskie wspomnienia. Pożegnanie z przeszłością, Hajnówka 2010. 

I Hajnowska Dwunastka

Piękna jesienna pogoda, jesiony, dęby, świerki, graby, sosny i 44 uczestników I Hajnowskiej Dwunastki.
Trasa prowadziła leśnymi drogami, miejscami ze sporymi koleinami, pod koniec lekki podbieg i odcinek piaszczysty.

Na starcie znów szybko, potem na szczęście wyrównałem tempo i dalsza część biegu była czystą przyjemnością. Być może można było delikatnie przyśpieszyć w końcowym jej odcinku. Finiszowi towarzyszył za to "dziki" śmiech radości! Cele osiągnięte.

Potem wręczanie nagród, pamiątkowych medali, upominków i ognisko integracyjne. Przez dwie godziny królowały rozmowy, smakowanie bigosu, wędlin, kawy i herbaty. Uczestników i organizatorów mobilizował "duch puszczy".

W przyszłym roku intencją organizatorów jest, aby liczba uczestników była znacznie większa. Start i meta będą w tym samym miejscu, co ma później ułatwić komunikację samochodową dojeżdżającym.

Bardzo pożądane doświadczenie społeczne.

Słowem...

Tendencja, czy przypadek? Poprawianie uzusu? A może reklama? Na pewno ciekawostka...

Kameralni(e)

Start biegu open. fot. JM

Co roku, we wrześniu, odbywają się w Hajnówce biegi o puchar burmistrza miasteczka. Biega głównie młodzież, na końcu dorośli.
Tym razem było ich czternaścioro. Trzy kółka po ok. 1500 m. wygrał utytułowany Edward Terebun z Kleszczel. Wszyscy dostali pamiątkowe medale i egzemplarze książki.

Sympatyczna impreza. Można żałować niewielkiego zainteresowania innych biegaczy. Godzien podziwu zapał organizatorów z miejscowego klubu i nauczycieli W-Fu.

Za to w październiku I Hajnowska Dwunastka.  Może uda się nie zachorować.

X półmaraton - Hajnówka 2010

W jubileuszowym biegu wygrał, po raz drugi, Andriej Gordiejew z Mińska na Białorusi (na zdjęciu - fot. JM). 

Świetne warunki do biegania: temperatura ok. 15 stopni Celsjusza, zachmurzone niebo. Maratończyk z Mińska, uczestnik olimpiady w Pekinie, przybiegł na metę z czasem 1 h 7 min 44 s. Do niego należy również rekord trasy - 1h 4 min 37 s, osiągnięty w 2004 roku.

W tegorocznym półmaratonie uczestniczyło ok. 250 biegaczy. Ich liczba została ograniczona przez organizatorów. 

Szczegółowe wyniki biegu można poznać na: http://www.maratonypolskie.pl/mp_index.php?dzial=3&action=5&code=15717

W związku z jubileuszem biegu ukazała się "Historia półmaratonu hajnowskiego" Ryszarda Patera (KAW, 2010), lokalnego kronikarza sportowego. Książka zawiera relacje, wspomnienia i statystyki wszystkich biegów. 

Kasety z pogrzebu?

Ciekawe czy wypożyczalnia kaset dobrze prosperuje? Może dysponuje niszową ofertą?
Warto pojechać do Hajnówki i sprawdzić.

Hajnówka - w przeddzień 2010 roku

W Hajnówce około godz. 12.30. Jedno z ruchliwszych miejsc o tej porze dnia.

To także jedno z niewielu miejsc ciągłego ruchu - piekarnia i sklep Podolszyńskich. Zawsze stoją samochody klientów. Nawet około godz. 15.00 31 grudnia.

Ostatni klienci nieopodal bramy hajnowskiego bazaru owocowo-warzywnego. Handluje się tam również pieczywem, wyrobami mięsnymi i konfekcją - wszystko w hali. Stojące panie to prawdopodobnie Białorusinki sprzedające papierosy.

Targowica około godz. 13. ostatniego dnia roku.

Hajnówka w przekroju: stare drewniane zabudowania - na pierwszym planie, dalej ciągnące się wzdłuż ul. 3 Maja bloki mieszkalme, kościół, a za nim zachodzące zimowe słońce.

Bo wizytówki...

W pomieszczeniu informacji turystycznej w Hajnówce. Przy blacie szerokiego biurka stało starsze małżeństwo. Obydwoje około 60-ki, ubrani w zimowe ubrania. Z przodu kobieta: spod czarnej czapki z okrągłym denkiem wystawały farbowane na czarno włosy. Chyba coś kupili. Już zbierali się do odejścia kiedy przeszedłem obok, aby ustawić się za nimi w kolejce po informację. Za biurkiem stała sympatycznie uśmiechająca się młoda dziewczyna. Już ustawili się frontem do drzwi, gdy starszy pan zawadził rękawem o wystające z koszyczka wizytówki. Później rozpoznałem, że były to karty różnych instytucji turystycznych. W efekcie chyba spadło coś z biurka, nie zwróciłem jednak na to uwagi. Mężczyzna pochylił się i podnosił rzeczy przez chwilę. Kiedy to robił przykuł moją uwagę komentarz kobiety. - No tak, zawsze musisz coś zepsuć - wypaliła kobieta. Było to tak stereotypowe stwierdzenie, że uśmiechnąłem się do starszej pani. Mój uśmiech odebrała jak zwycięzca swój wieniec. Byłem wściekły. Nie o to mi chodziło przecież. Uśmiechałem się, bo znalazłem potwierdzenie dla obserwacji Ryszardy Sochy opisanych w artykule “Ostre obcasy” zamieszczonym w bożonarodzeniowej Polityce. Kiedy kobieta zaśmiała się patrząc mi prosto w oczy, mężczyzna zabierał się do wyjścia. Kontem oka widziałem go odwróconego tyłem, nie widziałem twarzy. Nie usłyszałem jego głosu.

W poszukiwaniu zielonego liścia

Próbowałem kupić "zielonego liścia" - nalepkę dla początkujących kierowców. Próbowałem: w dziale rejestracji pojazdów nie było - odesłano mnie do sklepu motoryzacyjnego. Tak uśmiechnięty młody człowiek poinformował mnie, że takie "duperele" powinien posiadać sklep z artykułami papierniczymi. Niezrażony dotarłem do niego, ale tam pani zrobiła wielkie oczy, a kiedy spytałem, gdzie można wobec tego coś takiego kupić obsługujący obok klientów mężczyzna bez przekonania skierował mnie do stacji benzynowej... Jeszcze tam nie dotarłem...jeśli mi starczy samozaparcia...

Powiew świata mody

Znawcy przedmiotu uważają, że istnieje sieć sklepów o takiej nazwie. Ten znajduje się w Hajnówce, na ul. 3 Maja.

Kwestia pokolenia i miejsca

- Czy zamierzają panie strajkować - zapytałem ciekawy kobietę w pocztowym okienku w Hajnówce.

- Ależ skąd. Tu w Hajnówce cieszymy się, że pracujemy - odpowiedziała z rozbrajającą szczerością. 

- Ale koleżanki w innych miastach popiera strajk, więc mogłyby je panie wesprzeć - kontynuowałem, by dowiedzieć się jeszcze czegoś ciekawego.

- No tak, mój syn także mówi, abym strajkowała - potwierdziła. - Młodzi już inaczej patrzą i domagają się swoich praw. No, ale nie my...

Nie kontynuowałem. Pani w okienku bardzo uprzejmie mnie obsłużyła. Podziękowałem i odszedłem.

A jak się będziemy rozumieć...

Sobota na hajnowskiej targowicy. Do prowadzącej kramik z różnościami kobiety mężczyzna rzuca słowa: - Jak pryjdu to pohoworym. I odchodzi zdecydowanym krokiem. 

- Ot bladź i nauczyusia howoryty - ripostuje władczym głosem właścicielka sklepiku. 

Akurat przechodziłem obok, gdy padały jej słowa. Skierowałem wzrok na jej twarz uśmiechając się nieco ironicznie, trochę zaskoczony sytuacją. Gdy nasze spojrzenia spotkały się, kobieta parsknęła śmiechem. 

Odchodzący: już i na chwilę

Bazie pojawiły się nawet na Podlasiu. Jednak jeszcze za wcześnie.
Odjeżdżam, ciągle odjeżdżam, odejdę razem z nimi, choć gdzie indziej.
Ulica ks. Wierobieja, ta niezmieniona od 80 lat, powoli pustoszeje.
Czas jednak płynie tutaj powoli. Jeszcze przestrzeń dzieli się na małe, samodzielne posesje, z centralnie położonym domkiem, obok którego znajduje się składzik na drewno na opał.

Poniedziałek w Hajnówce - impresja

Dzień miał wszelkie dane po temu, aby być świętem. Zamknięte sklepy, kioski. W spożywczym "Społem" nadąsane młode sprzedawczynie. Na moje szczęście autobusy PKSu kursowały według codziennego rozkładu.

Gry czytelniane

Czytelnia prasy w Hajnówce. Jeden z postrzelonych bywalców, jacy często nawiedzają takie publiczne miejsce, wpada do sali. Widać, że lubi rozmawiać wszędzie i z każdym. I na pewno nie zna zasad jakimi rządzi się rozmowa w takim miejscu. Tuż po wejściu rzucił w kierunku młodej pracownicy zdanie: Wie Pani wpadłem na grę słowną. Tak - odpowiedziała zachęcająco dziewczyna. Chodzi o "rubika". Cezar przekraczając Rubikon zagrał na kostce rubika i powiedział o tym Rubikowi - wypalił jednym tchem. Kilka sekund ciszy. Taka gra słowna - przerwał ją wynalazca. No, no - już nieco sztucznie i z zażenowaniem podsumowała adresatka.
Potem jeszcze kilkakrotnie zwracał się do niej, lecz coraz mniej okazywała mu zainteresowania. Przestał w końcu.
Raz zwrócił się do mnie, kiedy podszedłem do półki z prasą. Zaczął komentować postawę odchodzącego emeryta sugerując, że ten nosi ubecką czapkę. Niech Pan zobaczy on nosi ubecką czapkę, taką z czerwonym paskiem - wiódł oczyma swojej wypbraźni. I gdy w pierwszym zdaniu zwróciłem mu uwagę, że przeszkadza mi, zaniepokoił się i zamilkł na chwilę. Jeszcze raz powiedział to samo o wpisującym się w tym momencie na listę czytelników dziadku, ale widząc brak mojego zainteresowania dał za wygraną.
Usiadł i zaczął czytać National Geographic.
Gdyby nie zwrócił uwagę swoim zachowaniem uznałbym, że mam do czynienia z roztrzepanym naukowcem. Mówił, choć nerwowo, bardzo ładną, książkową polszczyzną, rzadko tutaj spotykaną. Miał na sobie znoszone ubranie: jasny, wp poziome paski sweter turecki, jasne niebieskie dżinsy, i traperskie buty. Na głowie znoszona czapka z daszkiem, a na nosie okulary z dość grubymi szkłami. Nieogolony. Siwiejący zarost. Spod czapki wystawał cienki, niespięty gumką kucyk. Był dość wysoki, ale chodził przygarbiony, co, jak przypuszczam, zdradzało jego inklinacje do czytania.
Siedział spokojnie i przeglądał kolejne tygodniki.

Moje doświadczenie liminalności

Jak się okazuje przeżywanie samotności może być płodne. Ktoś powiedział, że jeśli nie doświadczy się jej to nie doceni się wartości związku. Wchodzenie w nią nie ma nic z doświadczenia życia społecznego, choć moment wchodzenia można porównać do rytu przejścia.
“Świat na opak” to tradycyjne ujęcie czasu karnawału, tak zwanego świętowania, gdy zasady kategoryzujące codzienność przestają pomagać rozumieć świat. Za Viktorem Turnerem dodajmy “liminalność”, czyli okres przejścia od jednego porządku do drugiego, kiedy pierwsze zasady już nie obowiązują, a drugie jeszcze nie.
Tak było w dniu 30 kwietnia. Autobusy państwowej spółki komunikacji międzymiastowej kursowały według sobotniego rozkładu jazdy. Prywatna komunikacja za to chciałoby się powiedzieć “normalnie”. Cóż może jednak nie warto tak mówić, skoro po wyjściu z busu, wchodzi się w inną rzeczywistość, właśnie przedswiąteczną.
Pierwsza zasada jest zdziwienie. A to dlatego, że oczekuje się codziennego funkcjonowania komunikacji. A skoro jej nie ma to można przypuszczać, że prywatny przewoźnik skorzysta z okazji i wypełni pustą lukę. A jednak nie zawsze.
Druga zasada to… podwójne zdziwienie. W Hajnówce tego dnia nie można znaleźć taxi, ani przez telefon, ani na postoju. Mężczyzna obsługujący maszt przy urzędzie miejskim i jeden z kioskarzy stwierdzili, że ostatnio i tak niewielką liczbę taksówkarzy uszczupliła policja zatrzymując jednego, będącego na rauszu. Czyżby pozostali, a chyba powinno być choć o dwóch więcej, przezornie nie wyjechali? Pozostało chodzić po hajnowskich ulicach i marzyć, że nagle pojawi się samochód z napisem taxi na dachu.
A tymczasem nie byłem jedynym samotnym zagubionym na ulicy. Spotkałem turystów. Jedna grupka szukała atrakcji kinowych, inna miejskiego rynku. Tą pierwszą chyba usatysfakcjonowała moja odpowiedź, ale repertuar prowizorycznego z resztą kina pewnie mniej (Hannibal). No ale co oprócz filmu można obejrzeć w Hajnówce? Na pewno nie rynek. Musiałem to uświadomić drugiej grupie, chyba warszawskiej, poszukującej naiwnie na skraju puszczy takich dowodów miejskości. Czyżby łudzili się, że znajdując rynek potem będą mogli prosić o kawiarnię i restauracje przylegające do niego? Ale restauracje można zobaczyć, a nawet wejść do niej. To mogłaby być oaza normalności w tej także przestrzennej liminalności Hajnówki, miasta bez rynku, choć z bazarem, nazywanym, chyba słuszne jednak, “rynkiem” przez miejscowych. Iście postmodernistyczna idea.
Jednak nie można było nie trafić do “Leśnego dworku”, jedynej niehotelowej restauracji w mieście. A tam było dość tłoczno. Siedziałem przy stoliku, gdy przy sąsiednim głośno spierali się młoda kobieta z dzieckiem, dwie starsze i dwóch mężczyzn, z których jeden był mężem młodej kobiety, drugi wujkiem dziecka. Spór był dosyć głośny. Donośności dodawał zapewne rosyjski szampan i piwo stojace na stole. Sądziłem, że to spotkanie ma na celu dorowadzić do ugody małżeńskiej, bowiem raz po raz młoda kobieta i mężczyźni dawali sobie rady jak szczerzy są wobec siebie. Starsze kobiety przyglądały się temu okiem ekspertów. Około 7-letni chłopczyk próbował dorównać rangą pozostałym mężczyznom i rezolutnie pogroził wujkowi, że jak dłużej będzie przystawiał się do mamy to tato spuści mu lanie. Wzbudził tym zadaowolenie wszystkich kobiet.
Aż tu nagle pojawiły się kwiaty. Cała wiązanka czerwonych gerber. Od kogo? Z jakiej okazji? Przyniósł je mężczyzna, bez słowa wręczył je, po czym oddalił się tak szybko jak się pojawił. Młoda kobieta była zaskoczona, ale w końcu rozluźniła się. Karteczka informowała, że kwiaty są od męża z okazji siódmej rocznicy ślubu. Starsze damy uroczyście odczytały jej treść. A wszyscy mężczyźni dostali całusa od obchodzącej rocznicę żony i matki. Przy okazji próbowano żartować od kogo to mogłyby być kwiaty, na szczęście napięcie nie wzrosło. Wszyscy podchmieleni i uśmiechnięci dopijali “carskoje igristoje”. Postanowili dalszą część uroczystości spędzić bardziej kameralnie. Dopiero teraz mogło zacząć się “świętowanie”. Jego wstęp mieli za sobą. A przede mną jeszcze jedno doświadczenie liminalności.
Przed 20.00 wsiadłem do oczekującego na peronie nowego autobusu szynowego. Zauważyłem konduktora siedzącego w czole pojazdu i postanowiłem natychmiast pójść kupić bilet. Poprosiłem o bilet “normalny”, by za chwilę zapytać się, czy w związku z okresem świątecznym nie ma ulgi na przejazdy kolejowe. No i miałem nosa! Nie ulgi nie ma - odpowiedział sprzedający bilet kolejarz. Ulga obowiązuje od 1 maja, a właściwie to od godziny 20.00. Czyli od dzisiaj - zapytałem z nadzieją. A skoro pociąg odjeżdza o 20.00 to… no właśnie? Mam prawo do biletu ulgowego, czy nie - zapytałem rezolutnie. Kasa zamknięta, pociąg odjeżdża o 20.00, ulga obowiązuje od 20.00 - przeanalizowałem na głos raz jeszcze. To łapię się na ulgę, nie? - zaryzykowałem. Oto jak konduktor wyjaśnił swoje pojmowanie liminalności: sprzedając bilet z Hajnówki sprzedaje mi go formalnie na kurs zaczynający się na granicy czasu obowiązywania ulgi. I nawet gdyby sprzedał mi go o 20.05 to i tak obowiązywałby czas liminalny. “Oni” bowiem - stwierdził z powagą - mogą zinterpretować to jako przed czasem obowiązywania ulgi i będę miał z tego tytułu kłopoty. No i mamy pełną liminalność, mógłbym był uśmiechnąć się w duchu. Widzi pan, tu chodzi tak na prawdę o 50 groszy - dodał na końcu. Poddałem się po podaniu tego argumentu. Pal sześc, zostańmy w codzienności. Najważniejsze, aby pociąg odjechal. I już miałem zapłacić, gdy okazało się, że konduktor nie będzie miał reszty z 20 złotowego banknotu, który wyciągnąłem. No to wystawię panu bilet za 3,50 i zobaczymy - dodał protekcjonalnie. Spojrzałem na zegarek. Była dopiero19.53.
Miałem bilet, nie zapłaciłem za niego, pociąg nie odjechał. Przede mną za przejazd płaciła para młodych ludzi. Dzięki ich wpłacie miałem otrzymać resztę.
Wszyscy jadą do Dobrowody - zdziwił się pasażer stojący za mną. Co się tam będzie działo? Odpust, święto?
Jaki dziwny dziś dzień - próbowałem nawiązać rozmowę z nieznajomym. Nie ma taksówek, turyści szukają rynku w Hajnówce…. Co?! Rynku? - przerwał mi rozmówca. Przecież to niedaleko. Tam, za przejazdem, za parkiem. Ale przecież to bazar, nie rynek - rzuciłem ostatkiem sił. A oni szukają miejskiego rynku…takiego centrum miasta - dorzyciłem z nauczycielskim tonem. No właśnie, to niedaleko. Ale zresztą. Hajnówka to wioska. Albo takie Kleszczele. Jak się przejeżdża nocą to tylko pomnik Zygmunta widać oświetlony i nic więcej.
Usiadłem na siedzeniu. Obok stał mój plecak, torba z laptopem, a w reklamówce ser, mleko i masło, kupione dla mamy. W dłoni trzymałem bilet. Bilet za 3,50 zł. Pociąg ruszył. Powinno zacząć się święto. Przynajmniej w świecie kolei. Jak stwierdzają jeszcze w Suchowoli i okolicach, ci co mieszkają w Hajnówce mówią: “Czyhunka pre” (vide: poprzedni wpis). Miałem nadzieje, że pre jest prefiksem, oraz, że moje uczucie nie musi już być nim opatrzone. Pre było na początku, teraz miałem pociąg, bagaż i siebie.

Oznaczyć "obcego"

"Czyhunka pre", tak mówi się w okolicach Hajnówki - dwukrotnie usłyszałem w ostatnim tygodniu. Pierwszy raz od nauczycielki z Suchowoli, po raz drugi, dzis wieczorem na białostockim dworcu PKS od siedzącej obok mnie pary małżeńskiej, około 50-tki, jadącej do Moniek. Obydwie wypowiedzi miały znamiona niepodważalnej prawdy. Obydwu towarzyszyło poczucie informowania o egzotyce, z odrobiną ironią, i nibyimperialnej wyższości. Kiedy zwróciłem uwagę na anachroniczność powiedzenia, jedna, a potem druga koleżanka, nie były skłonne mi zaufać. Dopiero gdy wyjaśniłem, że nie słyszałem takich słów, choć wychowałem się w tej części województwa podlaskiego, nauczycielki bezradnie zamilkły. Nie chodzi tutaj o pokazanie ignorancji mieszkanców północnego Podlasia. W wymienionym wyrażeniu tkwi pewna wartość kulturowa i o niej warto powiedzieć.
W taki sposób wyznacza się granicę między swoimi a obcymi, zakreśla się przestrzeń świata na opak, gdzie słowa, choć coś znaczą, to nie wiadomo co. Bo przecież wyrażenie "pociąg jedzie" wypowiedziane do kierowcy autobusu (taki był kontekst wypowiedzi nauczycielki), są nie tylko obce. Ale nawet rozpoznane, nie pasują do sytuacyjnego kontekstu.
Linia kolejowa na południu Podlasia biegnie z Czeremchy, przez Hajnówkę do Siemianówki, i to właśnie w mowie mieszkańców tej ostatniej miejscowości można spotkać najwięcej cech języka białoruskiego. Ciekawe, że wśród starszego pokolenia mieszkańców okolic Suchowoli mówi się dialektem zawierającym elementy języka białoruskiego. Jak uważają językoznawcy, tutaj podkreśla się polskość tożsamości narodowej, lecz język uznawany jest jako lokalny, zresztą dewaloryzowany przez "mieszczan" z Suchowoli.
Warty odnotowania jest dobór słów. Chodzi o środek komunikacji, i miejsce pracy będące jeszcze kilkadziesiąt lat temu powodem dumy mieszkańców Czeremchy-Hajnówki-Siemianówki. Praca na kolei była swojego rodzaju nobilitacją dla tradycyjnie rolniczej ludności. Dziś niewiele już zostało z okresu świetności: zamiast pociągu do Siemianówki kursują autobusy, a szynowy przewóz towarów, w tym wojskowych, zamarł na dobre po zmianie sojuszników.
"Czyhunka pre" nie jest już zwykłym cytatem. To raczej lokalne hasło rozpoznawcze, wyobrażona, skrótowa identyfikacja ludzi z okolic Hajnówki, trwała wartość kulturowa, część wiedzy kulturowej i językowej o sąsiadach mieszkańców Moniek i Suchowoli. Wrażenie jeszcze pojawia się w obiegu, lecz znaczenie ma coraz bardziej historyczne.

Wizyta w "liceum białoruskim" w Hajnówce

Wizyta w liceum białoruskim w Hajnówce. Umówiłem się telefonicznie z Panią Jolantą Grygoruk, metodykiem nauczania języka białoruskiego w szkołach powiatów hajnowskiego i bielskiego.
Mimo że spóźniłem się na spotkanie Pani Joanna czekała na mnie. Uśmiechnięta i żywa kobieta. Przedstawiła się jako pracownik kilku instytucji. Pięciu szefów - to dobrze, czy źle zapytałem.
Nauczania przedmiotów niejęzykowych nie ma w szkołach z białoruskim językiem nauczania. Najbardziej mniej interesujące nauczanie historii odbywa się w języku polskim. Jest za to specjalnie opracowany program nauczania historii dla szkół średnich autorstwa Eugeniusza Jańczuka. Skromne opracowanie, przynajmniej w porównaniu z programem do edukacji regionalnej. Na inne, ważniejsze oceny trzeba poczekać.
Czy jest możliwe nauczanie dwujęzyczne w hajnowskim liceum z białoruskim językiem nauczania? Jan Misiejuk, który przysłuchiwał się naszej rozmowie, powiedział, że obecne pokolenie młodzieży już nie mówi w dialekcie, nawet w domu. A język nauczany jest językiem obcym. Pani Joanna stwierdziła, że sytuacja jest bardziej złożona. Jej zdaniem środowiska mniejszościowe z południa Podlasia (będące tam raczej większością) są mało aktywne, choć mają duże możliwości i wydawałoby się akceptację społeczną. Lepiej sobie radzi kilkadziesiąt rodzin inteligenckich z Białegostoku, świadomych swojej białoruskiej tożsamości. Skutecznie działają na rzecz edukacji swoich pociech. Nawet jeśli nie identyfikują się z narodowością białoruską to uczestniczą w warsztatach tanecznych, pokazach, uczą się języka. A zatem?
Niejednolity stosunek do języka białoruskiego wyraża złożoność tożsamości kulturowej młodzieży i pokolenia ich rodziców, którzy studiowali w latach 80 i 90. Pani Joanna zwróciła uwagę, że można mówić o dwukulturowości mieszkańców południa Podlasia. Pod koniec spotkania przyznałem, że od tożsamości białoruskiej lepiej pasuje określenie tożsamości pogranicza czy tożsamości wielokulturowej. Jej definicję należy ciągle definiować, każde pokolenia zrobi to na swój użytek.
Taki nazwany stan może odnosić się także do działalności politycznej. Ciągle dominuje tu postać Jana Syczewskiego. Szeregowi działacze bardzo różnie go oceniają. Pani Joanna podkreśliła słabość innych kandydatów do odgrywania roli lidera politycznego. Inne organizacje, choć istnieją, są efemeryczne. Syczewski ma uosabiać siłę i zdecydowanie, czyli to czego potrzeba, aby reprezentować grupę na forum publicznym. Tu nie wytrzymałem. Nieodparcie nasunęło mi się porównanie autorytetu Syczewskego i niesamodzielności jego młodego otoczenia do Łukaszenki i ślepego zaufania, jakim obdarza go większość społeczeństwa Białorusi. Pani Joanna przełknęła to porównanie bez komentarza. Coś chyba jednak jest na rzeczy skoro Syczewski jest w zarządzie dwóch organizacji mniejszości białoruskiej. Wierzę, że taką koncepcję współżycia społecznego spotka zasłużone niepowodzenie. Instytucje wspólnoty europejskiej dostrzegają złożoność tworzenia tożsamości kulturowych w Europie, a młode pokolenia, także to z południa Podlasia, okaże votum nieufności anachronicznej koncepcji.
Jakie są aktualne perspektywy dla nauczania języka mniejszości i ewentualnie przedmiotów niejęzykowych? Mając na uwadze niezbędność współpracy obydwu państw (tak jak to jest w przypadku Francji i Niemiec), dziś nie ma podstaw do optymizmu. Od trzech lat absolwenci liceum nie wyjeżdżają na studia do Białorusi. Jednynie lokalni politycy w ramach projektu euroregionu Białowieża próbują działać także na rzecz edukacji. Ponadto ocena atrakcyjności propozycji strony białoruskiej jest niska, zatem motywacja pragmatycznie podchodzącej do życia młodzieży i ich rodziców kieruje się na inne obszary wiedzy. Są też wątpliwości innej natury. Postawiłem znak zapytania: z zasobów jakiego drugiego języka należy korzystać - dialektu czy literackiego języka białoruskiego -- w nauczaniu przedmiotów niejęzykowych? Wydaje się, że wyjście jest jedno, ale czy dobrze odzwierciedli ono tożsamość kulturową wspólnoty językowej tego terytorium? Raczej nie. A jak wygląda ocena kontaktów sąsiedzkich polsko-białoruskich?
Pani Joanna zwróciła uwagę, że okazja na dobrą współpracę dwustronną minęła wraz z nastaniem prezydentury Łukaszenki. Efekt nowej sytuacji politycznej to nie tylko izolacja polityczna Białorusi, ale także pogorszenie relacji społecznych. Widać, że brakuje akceptacji dla idei demokratycznych na Białorusi, a nieufność do nich wzmacnia jeszcze łukaszenkowska propaganda. Kontakt jest naznaczony nieufnością, posądzaniem o chęć zagarnięcia do swojej strefy wpływów. Zdaniem Pani Joanny widać to także w codziennych kontakach. Pojawiła się obiegowa opinia, że Polacy mieszają się do nieswoich spraw. Odniosłem wrażenie, że wielu inteligentów podziela ten pogląd.
Po spotkaniu pozostaje więcej pytań niż odpowiedzi. Aby móc przedstawić pełniejszy obraz stanu aktualnego należy jeszcze dokonać oceny programu nauczania i zapoznać się z przepisami prawnymi regulującymi tą kwestię. Prawo z pewnoścą wyznacza pewne ramy relacji w edukacji. Może tam są źródła niektórych ograniczeń?